Çocuklarda Genel Bilgi, Aritmetik ve Okuduğunu Anlama Becerileri Neden Geriliyor?
- research730
- 12 dakika önce
- 8 dakikada okunur
Son yıllarda neden daha fazla düşük performans görüyoruz?
Son yıllarda çocuk ve ergenlerle çalışan birçok psikolog, psikiyatrist ve eğitimci benzer bir gözlemini dile getiriyor. Bilişsel değerlendirmelerde özellikle Genel Bilgi, Aritmetik ve Okudugunu Anlama alanlarında geçmiş yıllara kıyasla daha düşük performanslarla karşılaşılabiliyor. Bu durum yalnızca tek bir kliniğe ya da belirli bir yaş grubuna özgü görünmüyor; farklı merkezlerde çalışan uzmanların deneyimleri ve son yıllarda yayımlanan bilimsel çalışmalar da bu gözlemi destekleyen bulgular sunuyor.
Bu noktada akla gelen ilk soru oldukça doğal: Çocukların bilişsel becerileri gerçekten geriliyor mu?
Aslında güncel literatür bunun tek bir yanıtı olmadığını gösteriyor. Çocukların değerlendirmelerde gösterdiği performans; yalnızca bilişsel kapasiteyle değil, eğitim deneyimleri, çevresel koşullar, sosyoekonomik farklılıklar, pandemi döneminde yaşanan öğrenme kayıpları, ekran kullanım alışkanlıkları ve hatta kullanılan testlerin yapısal özellikleriyle de yakından ilişkili olabiliyor.
Dolayısıyla bugün Genel Bilgi, Aritmetik veya Okudugunu Anlama alt testlerinde gözlenen düşük performansların tek başına "zeka düzeyinde düşüş" olarak yorumlanması doğru değildir. Bunun yerine çocuğun gelişimsel öyküsünü, eğitim geçmişini ve içinde bulunduğu çevreyi birlikte değerlendirmek gerekir.
Bu yazıda, son yıllarda yayımlanan bilimsel çalışmalar ışığında çocukların bu alanlardaki performansını etkileyebilecek temel faktörleri ele alacağız.
Pandemi Sonrası Öğrenme Kaybı Hala Etkisini Sürdürüyor
COVID-19 pandemisi yalnızca sağlık alanında değil, eğitim alanında da uzun süre hissedilecek etkiler bıraktı. Dünyanın birçok ülkesinde okullar aylar boyunca kapalı kaldı, milyonlarca çocuk uzaktan eğitim aldı ve eğitim süreçleri önemli ölçüde kesintiye uğradı.
Bugün yapılan araştırmalar, bu dönemin çocukların akademik gelişimi üzerinde düşündüğümüzden daha kalıcı etkiler bırakmış olabileceğini gösteriyor.
Nature Human Behaviour dergisinde yayımlanan ve 15 ülkeden 42 çalışmayı inceleyen kapsamlı bir meta-analiz, öğrencilerin pandemi döneminde yaklaşık bir okul yılındaki öğrenmenin üçte birini kaybettiğini ortaya koymuştur. Araştırmada özellikle matematik alanındaki kayıpların okuma alanına göre daha belirgin olduğu görülmüştür. Ayrıca sosyoekonomik açıdan dezavantajlı grupların bu süreçten daha fazla etkilendiği belirtilmektedir.
Benzer şekilde Journal of Learning Disabilities dergisinde yayımlanan bir çalışma, okuma ve matematik güçlüğü yaşayan çocuklarda öğrenme kaybının daha belirgin olduğunu göstermektedir. Ancak dikkat çekici nokta, araştırmacıların IQ puanlarında anlamlı bir değişim saptamamış olmasıdır. Bu bulgu, akademik performanstaki gerilemenin bilişsel kapasiteden çok eğitim sürecindeki kesintilerle ilişkili olabileceğini düşündürmektedir.
Bu nedenle bugün klinikte görülen düşük Aritmetik veya Okudugunu Anlama performanslarını değerlendirirken çocukların pandemi dönemindeki eğitim deneyimlerini de göz önünde bulundurmak önemlidir.
Okul Kapanmaları Sadece Ders Kaybı Anlamına Gelmedi
Pandemi sürecinde çocuklar yalnızca derslerden uzak kalmadı. Aynı zamanda okulun sağladığı yapılandırılmış öğrenme ortamından, öğretmen geri bildiriminden ve akran etkileşiminden de uzak kaldılar.
OECD'nin PISA 2022 sonuçları, uzun süre okul kapanması yaşayan ülkelerde matematik performansındaki düşüşün daha belirgin olduğunu göstermektedir. Bunun yanında öğretmen desteğinin güçlü olduğu okullarda matematik, okuma ve fen alanlarında daha yüksek başarı elde edildiği bildirilmiştir.
Benzer şekilde sistematik derlemeler; uzaktan eğitimin motivasyon kaybı, öğrenme düzeninin bozulması, davranışsal güçlükler ve sosyo-duygusal sorunlar nedeniyle çocukların okul performansını olumsuz etkileyebildiğini göstermektedir.
Bu bulgular bize önemli bir noktayı hatırlatıyor: Akademik başarı yalnızca ders anlatımıyla oluşmaz. Düzenli tekrar yapmak, öğretmenden geri bildirim almak, sınıf içindeki tartışmalara katılmak ve arkadaşlarla birlikte öğrenmek de bilişsel gelişimin önemli parçalarıdır.
Yürütücü İşlevlerdeki Güçlükler Akademik Performansı Nasıl Etkiliyor?
Bir matematik problemini çözebilmek ya da uzun bir metni anlayabilmek yalnızca bilgi sahibi olmayı gerektirmez.
Çocuk aynı zamanda dikkatini sürdürebilmeli, bilgiyi zihninde tutabilmeli, gereksiz uyaranları engelleyebilmeli ve farklı bilgiler arasında ilişki kurabilmelidir. Bu beceriler "yürütücü işlevler" olarak adlandırılır.
Son yıllarda yapılan çalışmalar, pandemi döneminin bu becerilerin gelişimini de etkileyebileceğini göstermektedir.
Okul öncesi çocuklarla yapılan araştırmalarda uzaktan eğitim alan çocukların çalışma belleği, inhibisyon ve erken matematik becerilerinde daha düşük performans gösterdiği bulunmuştur. Daha yakın tarihli boylamsal çalışmalar ise pandemi döneminde yürütücü işlev gelişiminin yaklaşık bir yıl yavaşladığını ortaya koymaktadır.
Ayrıca yürütücü işlevlerin okudugunu anlamayı doğrudan etkilediği ve okudugunu anlama güçlüğü yaşayan çocuklarda bu becerilerin daha düşük olduğu da gösterilmiştir.
Bu nedenle bazı çocuklarda görülen düşük Aritmetik veya Okudugunu Anlama performansının altında yalnızca bilgi eksikliği değil; dikkat, çalışma belleği ve bilişsel esneklik gibi süreçlerde yaşanan güçlükler de bulunabilir.
Ekran Süresindeki Artışın Rolü
Pandemi döneminde çocukların ekran başında geçirdiği süre önemli ölçüde arttı. Eğitim, oyun, sosyal iletişim ve eğlence büyük ölçüde dijital ortama taşındı.
Peki bu durum bilişsel gelişimi etkiledi mi?
Araştırmalar ekran kullanımının doğrudan zekayı düşürdüğünü göstermemektedir. Ancak yoğun ve özellikle niteliksiz ekran kullanımının dikkat, çalışma belleği, yürütücü işlevler ve dil gelişimi ile ilişkili olabileceğine dair bulgular bulunmaktadır.
Ayrıca dijital ortamda yapılan okumaların bazı koşullarda basılı metinlere göre daha yüzeysel işlendiği ve bunun okudugunu anlamayı olumsuz etkileyebileceği belirtilmektedir.
Burada önemli olan yalnızca ekran süresi değildir. Çocuğun ekranda ne yaptığı, ekran dışında ne kadar kitap okuduğu, oyun oynadığı, akranlarıyla vakit geçirdiği ve fiziksel aktiviteye ne kadar zaman ayırdığı da en az süre kadar önem taşımaktadır.
Düşük Test Puanı Her Zaman Düşük Zeka Anlamına Gelmez
Genel Bilgi ve Aritmetik alt testleri çoğu zaman yanlış yorumlanabilmektedir.
Oysa bu alt testler yalnızca bilişsel kapasiteyi ölçmez. Eğitim deneyimleri, okulda karşılaşılan içerikler, kültürel yaşantılar, sosyoekonomik koşullar ve çalışma belleği gibi birçok değişkenden etkilenebilir.
Nitekim WISC-IV Türkiye uyarlamasında da bu alt testlerin ana bataryadan çıkarılarak yedek test haline getirilmesinin önemli nedenlerinden biri, okul kazanımlarından diğer alt testlere göre daha fazla etkilenmeleridir.
Son yıllarda yapılan çalışmalar da özellikle Aritmetik alt testinin çalışma belleği, sözel kavrama ve akıl yürütme gibi birden fazla bilişsel süreci aynı anda içerdiğini göstermektedir.
Bu nedenle klinik değerlendirmelerde yalnızca tek bir puana bakarak yorum yapmak yerine tüm bilişsel profilin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Nörogelişimsel Bozukluğu Olan Çocuklarda Farklı Bir Profil Görülebilir
Otizm spektrum bozukluğu ve DEHB tanısı olan çocuklarda da Genel Bilgi, Aritmetik ve Okudugunu Anlama performansları farklı nedenlerle etkilenebilir.
Meta-analizler, otizmde sözel muhakeme becerileri iyi olsa bile çalışma belleği ve işlemleme hızında güçlükler görülebileceğini göstermektedir. DEHB'de ise tek tip bir bilişsel profil bulunmamakla birlikte dikkat ve çalışma belleğindeki güçlükler akademik performansı etkileyebilmektedir.
Ayrıca otizmde akıcı okuma becerisi iyi görünse bile okudugunu anlama aynı düzeyde gelişmeyebilir. Bunun nedeni metni anlamlandırma, çıkarım yapma ve sözlü dili bütünleştirme süreçlerindeki farklılıklardır.
DEHB tanılı çocuklarla yapılan çalışmalar ise yapılandırılmış okuma müdahalelerinin anlamlı gelişmeler sağlayabildiğini göstermektedir. Bu durum okuma güçlüğünün yalnızca dikkat sorunu olarak değerlendirilmemesi gerektiğini ortaya koymaktadır.
Çocukların Akademik Performansını Desteklemek İçin Neler Yapılabilir?
Araştırmalar çocukların akademik gelişimini desteklemede okul, aile ve klinisyen iş birliğinin büyük önem taşıdığını göstermektedir.
Ev ortamında düzenli kitap okuma alışkanlığı oluşturmak, günlük yaşam içinde matematik becerilerini destekleyen etkinliklere yer vermek, çocuğun öğrenme süreciyle ilgilenmek ve öğretmenlerle düzenli iletişim kurmak akademik gelişime katkı sağlayabilir.
Okullar açısından ise öğrenme kayıplarını düzenli olarak değerlendirmek, kanıta dayalı okuma ve matematik programları uygulamak, dezavantajlı öğrenciler için destek mekanizmaları oluşturmak ve aile katılımını güçlendirmek önem taşımaktadır.
Klinik değerlendirmelerde ise test puanları hiçbir zaman tek başına yorumlanmamalıdır. Çocuğun gelişim öyküsü, akademik geçmişi, aile ve öğretmen görüşleri, gözlem bulguları ve gerektiğinde ek değerlendirme araçları birlikte ele alınmalıdır. Böylece hem güçlü yönler hem de desteklenmesi gereken alanlar daha doğru biçimde belirlenebilir.
Sonuç
Çocuklarda son yıllarda Genel Bilgi, Aritmetik ve Okudugunu Anlama alanlarında gözlenen performans değişimlerini tek bir nedenle açıklamak mümkün değildir. Güncel bilimsel bulgular, pandemi sonrası öğrenme kayıpları, eğitim süreçlerindeki kesintiler, yürütücü işlevlerde yaşanan gelişimsel farklılıklar, artan ekran kullanımı, sosyoekonomik koşullar ve kullanılan değerlendirme araçlarının özelliklerinin birlikte etkili olabileceğini göstermektedir.
En önemli nokta ise düşük bir test puanının tek başına çocuğun bilişsel kapasitesini ya da genel zeka düzeyini yansıtmadığıdır. Her çocuğun gelişim öyküsü, eğitim deneyimleri ve çevresel koşulları farklıdır. Bu nedenle değerlendirmelerin bütüncül bir bakış açısıyla yapılması, hem daha doğru klinik yorumlar yapılmasını hem de çocuğun ihtiyaçlarına uygun destek planlarının oluşturulmasını sağlayacaktır.
Erken dönemde fark edilen güçlükler için uygun eğitimsel ve klinik destek sağlandığında çocukların akademik becerilerinde önemli ilerlemeler kaydedilebildiği unutulmamalıdır. Bu nedenle değerlendirme sonuçlarını yalnızca bir puan olarak görmek yerine, çocuğun öğrenme sürecini anlamaya yardımcı olan değerli bilgiler olarak ele almak en sağlıklı yaklaşım olacaktır.
Haber ve Youtube Linkleri:
1) COVID-19 pandemisine bağlı öğrenme kaybı (GAO)
ABD Sayıştayı'nın (GAO) hazırladığı bu video, COVID-19 pandemisinin öğrencilerin akademik başarılarını, okula devamını ve eğitime erişimini nasıl etkilediğini ele alıyor. Özellikle uzaktan eğitim sürecinde yaşanan öğrenme kayıplarının dezavantajlı öğrencilerde daha belirgin olduğu ve mevcut desteklerin bu kayıpları telafi etmekte yetersiz kaldığı vurgulanıyor.
2) ABD okullarındaki öğrenme durgunluğu pandemiden önce başladı (Stanford)
Bu haber, ABD'deki akademik başarının yalnızca pandemi nedeniyle düşmediğini; okuma ve matematik performansındaki gerilemenin 2013 yılından itibaren başladığını ortaya koyuyor. Pandeminin ise mevcut düşüşü hızlandırdığı ve öğrenme kayıplarını daha görünür hale getirdiği belirtiliyor.
3) Let Me Learn: Tackling the Learning Crisis (UNICEF)
UNICEF, dünya genelindeki öğrenme krizinin COVID-19'dan önce başladığını, pandeminin ise bu sorunu daha da derinleştirdiğini vurguluyor. Çözüm olarak temel okuryazarlık ve matematik becerilerinin güçlendirilmesi, öğrenme kayıplarının desteklenmesi ve çocukların psikososyal ihtiyaçlarının birlikte ele alınması öneriliyor.
4) Pandemi Sonrası Öğrenme Kayıpları Devam Ediyor: Okuma Becerileri Hâlâ Geride
Video, yüz yüze eğitime dönülmesine rağmen öğrencilerin özellikle okuma becerilerinde pandemi öncesi düzeye ulaşamadığını aktarıyor. Öğrenme kayıplarını azaltmak için erken okuryazarlık çalışmalarının, öğretmen desteğinin ve eğitim yatırımlarının önemine dikkat çekiliyor.
Kaynakça
Bal, M., Kara Aydemir, A. G., Tepetaş Cengiz, G. Ş., & Altındağ, A. (2024). Examining the relationship between language development, executive function, and screen time: A systematic review. PLOS ONE, 19(12), e0314540. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0314540
Bernal-Ruiz, F., Cerda, G., & Bustos, C. (2025). The effects of remote education on executive functions and early mathematical skills. Educational Psychology, 45(6), 703–715. https://doi.org/10.1080/01443410.2025.2499567
Betthäuser, B. A., Bach-Mortensen, A. M., & Engzell, P. (2023). A systematic review and meta-analysis of the evidence on learning during the COVID-19 pandemic. Nature Human Behaviour, 7(3), 375–385. https://doi.org/10.1038/s41562-022-01506-4
Cadime, I., & Mendes, S. A. (2024). Psychological assessment in school contexts: Ethical issues and practical guidelines. Psicologia: Reflexão e Crítica, 37, 32. https://doi.org/10.1186/s41155-024-00318-x
Chan, E. S. M., Shero, J. A., Hand, E. D., Cole, A. M., Gaye, F., Spiegel, J. A., & Kofler, M. J. (2023). Are reading interventions effective for at-risk readers with ADHD? A meta-analysis. Journal of Attention Disorders, 27(2), 182–200. https://doi.org/10.1177/10870547221130111
Cortés-Albornoz, M. C., Ramírez-Guerrero, S., García-Guáqueta, D. P., Vélez-Van-Meerbeke, A., & Talero-Gutiérrez, C. (2023). Effects of remote learning during COVID-19 lockdown on children's learning abilities and school performance: A systematic review. International Journal of Educational Development, 101, 102835. https://doi.org/10.1016/j.ijedudev.2023.102835
Education Endowment Foundation. (2025). Parental engagement. https://educationendowmentfoundation.org.uk/education-evidence/teaching-learning-toolkit/parental-engagement
Escobar, J.-P., Espinoza, V., & Balboa, S. (2024). Relations between executive functions and reading comprehension: A study of fourth-grade students with and without reading comprehension difficulties. Brain Sciences, 14(12), 1174. https://doi.org/10.3390/brainsci14121174
Fuchs, L. S., Seethaler, P. M., Fuchs, D., & Espinas, D. (2023). Severe pandemic learning loss and the promise of remotely delivered intervention in students with comorbid reading and mathematics learning difficulty. Journal of Learning Disabilities, 56(4), 278–294. https://doi.org/10.1177/00222194231170313
Hare, C., Johnson, B., Vlahiotis, M., Panda, E. J., Tekok-Kilic, A., & Curtin, S. (2024). Children's reading outcomes in digital and print mediums: A systematic review. Journal of Research in Reading, 47(2), 309–329. https://doi.org/10.1111/1467-9817.12461
Hwang, H., Choi, S., Guha, M., McMaster, K., Harsch, R., & Kendeou, P. (2024). Indirect and direct contributions of executive functions to reading comprehension. Journal of Experimental Child Psychology, 243, 105925. https://doi.org/10.1016/j.jecp.2024.105925
Madigan, S., Eirich, R., Pador, P., McArthur, B. A., & Neville, R. D. (2022). Assessment of changes in child and adolescent screen time during the COVID-19 pandemic: A systematic review and meta-analysis. JAMA Pediatrics, 176(12), 1188–1198. https://doi.org/10.1001/jamapediatrics.2022.4116
Maeneja, R., Rato, J., & Ferreira, I. S. (2025). How is the digital age shaping young minds? A rapid systematic review of executive functions in children and adolescents with exposure to ICT. Children, 12(5), 555. https://doi.org/10.3390/children12050555
McGill, R. J., Dombrowski, S. C., & Canivez, G. L. (2025). Beyond primary assessment on the WISC-V: An investigation of the structural validity of the ancillary scores. Psychology in the Schools, 62(7), 2164–2177. https://doi.org/10.1002/pits.23457
National Assessment Governing Board. (2025, January 29). The Nation's Report Card shows declines in reading, some progress in 4th grade math (Press release). https://www.nagb.gov/content/dam/nagb/en/documents/newsroom/press-releases/2025/naep2024-pressrelease-final.pdf
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). PISA 2022 results (Volume II): Learning during—and from—disruption. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/a97db61c-en
Sezgin, N., Baştuğ, G., Yargıcı Karaağaç, S., & Yılmaz, B. (2014). Wechsler yetişkinler için zeka ölçeği gözden geçirilmiş formu (WAIS-R) Türkiye standardizasyonu: Ön çalışma. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 54(1), 451–480. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2153553
Sorenson Duncan, T., Karkada, M., Deacon, S. H., & Smith, I. M. (2021). Building meaning: Meta-analysis of component skills supporting reading comprehension in children with autism spectrum disorder. Autism Research, 14(5), 840–858. https://doi.org/10.1002/aur.2483
Tabullo, Á., Canet-Juric, L., & Abusamra, V. (2023). Children's executive function during the COVID-19 pandemic in Argentina: Associations with home literacy, reading, and screen times. Cognitive Development, 68, 101378. https://doi.org/10.1016/j.cogdev.2023.101378
Uluç, S., Öktem, F., Erden, G., Gençöz, T., & Sezgin, N. (2011). Wechsler çocuklar için zeka ölçeği-IV: Klinik bağlamda zekanın değerlendirilmesinde Türkiye için yeni bir dönem. Türk Psikoloji Yazıları, 14(28), 49–57. https://www.academia.edu/70983790/Wechsler_%C3%87ocuklar_%C4%B0%C3%A7in_Zeka_%C3%96l%C3%A7e%C4%9Fi_IV_Klinik_Ba%C4%9Flamda_Zekan%C4%B1n_De%C4%9Ferlendirilmesinde_T%C3%BCrkiye_%C4%B0%C3%A7in_Yeni_Bir_D%C3%B6nem
Wilson, A. C. (2024). Cognitive profile in autism and ADHD: A meta-analysis of performance on the WAIS-IV and WISC-V. Archives of Clinical Neuropsychology, 39(4), 498–515. https://doi.org/10.1093/arclin/acad073
Wright, A. M., Martin, A., Pollak, S. D., Phillips, D. A., Stein, G. L., & Johnson, A. D. (2026). COVID-19-induced educational disruptions and children's executive functioning: A longitudinal cohort study. Developmental Psychology, 62(4), 830–847. https://doi.org/10.1037/dev0002113
